نسیم گیلان - مهر / با وجود گذشت ۴۰ روز از پاییز و هشدارهای پی در پی سیل و ال نینو در کرمان، نه تنها باران نبارید، بلکه بر شدت خشکسالی این استان افزوده شده است.
۴۰ روز از پاییز گذشته و در دشت کرمان هنوز یک قطره باران نباریده است. بزرگ‌ترین استان کشور، در حالی که قرار بود زیر بارش‌های النینو نفس تازه کند، با آسمانی صاف، زمینی تشنه و سدهایی که روزبه‌روز خالی‌تر می‌شوند، وارد دومین ماه پاییز شده است.
واقعیت میدانی، فاصله‌ای معنادار با پیش‌بینی‌های اولیه دارد
تا پیش از فرا رسیدن پاییز، تحلیل‌های اقلیمی از تقویت النینو و بارش‌های فراتر از نرمال در پاییز و زمستان خبر می‌داد؛ پیش‌بینی‌هایی که حتی احتمال سیلاب و طغیان رودخانه‌های فصلی در جنوب استان را مطرح کرده بود؛ اما آنچه در عمل رخ داد، نه باران، که گرد و غبار بود.
در روزهای ۱۲ و ۱۳ مهرماه، شهر کرمان و شماری از شهرستان‌های اطراف با تداوم آلودگی هوا و افزایش شاخص‌های آلایندگی ناشی از خیزش ریزگردها روبه‌رو شدند؛ شرایطی که به تعطیلی دو روزه مدارس و دانشگاه‌ها و تعطیلی یک‌روزه ادارات در بخش مرکزی استان منجر شد.
منشأ این گرد و غبار، ترکیبی از کانون‌های داخلی و فرامرزی بود و تالاب خشک‌شده جازموریان و اراضی بیابانی جنوب شهربابک به عنوان دو کانون اصلی بحرانی معرفی شدند.
این در حالی است که کرمان در جمع استان‌های بدون بارش پاییزی قرار گرفته است. آمارهای رسمی نشان می‌دهد از ابتدای مهرماه تاکنون، در اکثر شهرستان های استان کرمان حتی یک قطره بارش ثبت نشده و شهرستان کرمان نیز در همین فهرست قرار دارد.
شرایطی که در سال های اخیر بی‌سابقه توصیف شده است. پیامد این خشکی، تنها در آسمان خلاصه نمی‌شود؛ سطح آب سدهای استان کرمان نیز به شدت کاهش یافته و گزارش‌ها از افت محسوس ذخایر آبی حکایت دارد.
النینو بی باران در کرمان
پدیده النینو از ماه‌ها پیش به عنوان یک رویداد اقلیمی قوی در اقیانوس آرام شناسایی شده بود و انتظار می‌رفت با تغییر الگوی دما و بارش، کرمان را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
اما آنچه در استان کرمان رخ داد، با پیش‌بینی‌ها فاصله داشت. قدرت النینو در نقشه‌های ماه‌های اخیر رو به کاهش گذاشته و وجود این پدیده، به معنای قطعیت پربارشی نیست.
حمیده حبیبی، رئیس مرکز پیش‌بینی و مخاطرات جوی اداره کل هواشناسی کرمان بیان کرد: در سال‌های گذشته نیز سال‌هایی داشته‌ایم که با وجود النینو، بارش کشور کمتر از حد نرمال بوده است.
حبیبی افزود: نکته مهم دیگری که ابعاد این خشکی را روشن‌تر می‌کند، سهم ناچیز ماه‌های پاییزی از کل بارش سالانه استان کرمان است.
وی افزود: میانگین بارش سالانه کرمان حدود ۱۳۹ میلی‌متر است و سهم ماه مهر از این مقدار، تنها یک درصد؛ سهم آبان نیز سه درصد و میانگین بارش آبان و آذر در بلندمدت حدود ۱۸ میلی‌متر است.
وی ادامه داد: به عبارت دیگر، حتی اگر بارش‌های پاییزی در حد نرمال یا کمی بیشتر باشد، به دلیل سهم اندک این ماه‌ها، تأثیر محسوسی بر جبران کمبود آب نخواهد داشت؛ آنچه اهمیت دارد، بارش‌های دی، بهمن و اسفند است که به ترتیب ۲۰، ۲۱ و ۱۹ درصد از کل بارش سالانه استان را تشکیل می‌دهند.
حبیبی تصریح کرد: بنابراین، پاییز خشک کنونی، اگر با زمستانی کم‌بارش همراه شود، می‌تواند بحرانی را که سال‌هاست بر استان سایه انداخته، عمیق‌تر کند.
خشکسالی که تنها به باران خلاصه نمی‌شود
کرمان پیش از این نیز با خشکسالی دست‌وپنجه نرم می‌کرد، اما تداوم آن، ابعاد تازه‌ای به خود گرفته است. بر اساس گزارش‌ها، ۹۴ درصد منابع آب استان کرمان زیرزمینی است و با کاهش بارش‌ها، هم اکنون هفت شهر در شرایط بحرانی آب قرار دارند و ۶۲۸ روستا نیز درگیر تنش آبی هستند.
این وضعیت، تنها یک عدد در گزارش‌های رسمی نیست؛ واقعیتی است که در زندگی روزمره ساکنان مناطق شهری و روستایی استان، از افت فشار آب گرفته تا جیره‌بندی و آبرسانی سیار، نمود پیدا کرده است.
در چنین شرایطی، آماده‌باش دستگاه‌های اجرایی و امدادی برای مقابله با پیامدهای احتمالی، همچنان برقرار است.
غلامرضا نژادخالقی، مدیرکل مدیریت بحران استانداری کرمان نیز از آمادگی کامل برای مواجهه با بارش‌های مقطعی و شدید خبر داده و بر لزوم لایروبی مسیل‌ها و بازگشایی مسیرهای ورود سیلاب به تالاب جازموریان تأکید کرد.
نژادخالقی گفت: استان کرمان همزمان با خشکسالی و کم آبی دست‌وپنجه نرم می‌کند و در عین حال، باید برای بارش‌های رگباری و سیلاب‌های ناگهانی نیز آماده باشد.
وی افزود: احتمال بارش های سیل آسا و لحظه ای در جنوب و غرب کرمان زیاد است و پیش بینی می شود بروز این گونه بارنهای سیل آسا دور از انتظار نباشد.
نژادخالقی بیان کرد: برای جلوگیری از حوادث کار لایروبی رودخانه ها انجام شده و پیش بینی های لازم برای مقابله با بحران انجام شده تا اگر سیلاب روی داد با خسارت به مردم مواجه نشویم.
۴۰ روزی که زنگ خطر را بلندتر کرد
گذشت ۴۰ روز از پاییز بدون بارش در کرمان، تنها یک آمار نیست؛ هشداری است درباره آینده‌ای که در آن، بزرگ‌ترین استان کشور با کاهش ذخایر آب، تشدید فرونشست زمین، تداوم ریزگردها و فشار مضاعف بر کشاورزی و معیشت هزاران خانوار روبه‌رو است.
النینو، دست کم تا اینجای پاییز، نه ناجی کرمان بوده و نه بارانی بر زمین تشنه آن نشانده است. آنچه اکنون ضرورت دارد، مدیریت واقع بینانه منابع آبی موجود، اصلاح الگوی مصرف و کشت، و آمادگی برای ماه‌های پیش‌رویی است که هنوز فرصت جبران بخشی از این کمبود را فراهم می‌کنند.
کاهش محسوس ذخیره آب در سدهای استان کرمان، در آستانه فصل سرد سال، به یکی از نگرانی‌های اصلی مدیریت منابع آبی استان تبدیل شده است.
ذخایر آب سدها کاهش یافته است
حمید علیدادی سلیمانی، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای کرمان هم آخرین وضعیت مخازن سدها، دلایل این کاهش و اقدامات در دست اجرا را تشریح کرد.
علیدادی سلیمانی با اشاره به وضعیت کلی ذخایر آبی استان کرمان اظهار کرد: در حال حاضر حجم کلی مخازن سدهای استان کرمان ۵۸۰ میلیون مترمکعب است و تنها حدود ۹۵ میلیون مترمکعب از این ظرفیت، معادل ۱۷ درصد، پر است.
وی گفت: این در حالی است که سال آبی گذشته، کرمان کمترین میانگین بارش پنجاه سال اخیر خود را تجربه کرد و میانگین بارندگی‌ها به کمتر از ۸۰ میلی‌متر رسید.
وی در تشریح دلایل این وضعیت، به دو عامل اصلی کاهش شدید بارندگی و توزیع نامناسب آن اشاره است.
مدیرعامل آب منطقه‌ای کرمان گفت: کمتر از ۵۰ درصد از همین بارش‌های اندک در بالادست سدها اتفاق افتاده و در نتیجه، روان‌آب بسیار اندکی به سمت مخازن جریان یافته است.
وی همچنین با اشاره به آمار بارش مهرماه سال ۱۴۰۴ تصریح کرد: میزان بارندگی این ماه در سطح استان کرمان صفر میلی‌متر گزارش شده، در حالی که این رقم در بلندمدت ۱.۳ میلی‌متر بوده است که کاهشی ۱۰۰ درصدی را نشان می دهد.
این مقام مسئول در ادامه، وضعیت هر یک از سدهای اصلی استان کرمان را به تفکیک تشریح کرد.
علیدادی سلیمانی گفت: بر اساس آخرین داده‌ها، سد جیرفت با ظرفیت ۳۲۱ میلیون مترمکعب، در حال حاضر ۱۲۵ میلیون مترمکعب آب دارد که معادل حدود ۳۹ درصد ظرفیت آن است. همچنین سد نساء بم با ظرفیت ۱۶۸ میلیون مترمکعب، حدود ۸۸ میلیون مترمکعب آب دارد و پرشدگی آن به ۵۳ درصد می‌رسد. سد شهید سلیمانی بافت هم از مجموع ظرفیت ۴۰ میلیون مترمکعبی، تنها ۱۲ میلیون مترمکعب ذخیره دارد که ۳۰ درصد ظرفیت را نشان می‌دهد. وضعیت در سد تنگوئیه سیرجان بحرانی‌تر است؛ این سد با ظرفیت ۳۹ میلیون مترمکعب، فقط ۵ میلیون مترمکعب آب دارد و پرشدگی آن به ۱۳ درصد رسیده است. سد شهیدان امیرتیموری (صفارود) نیز با ظرفیت ۷۷ میلیون مترمکعب، ۱۹ میلیون مترمکعب آب دارد که معادل ۲۵ درصد ظرفیت است.
وی با اشاره به مصرف سالانه حدود ۵.۵ میلیارد مترمکعبی آب در استان کرمان خاطرنشان کرد: حدود ۹۰ درصد این مصرف در بخش کشاورزی، ۵ درصد در بخش خانگی و مابقی در بخش صنعت است.
وی با تأکید بر لزوم مدیریت جدی مصرف در بخش کشاورزی، سه راهکار اصلی را نصب کنتورهای هوشمند و مودم‌دار برای مدیریت برداشت‌ها، جلوگیری کامل از اضافه‌برداشت‌ها و اصلاح الگوی کشت با همکاری سازمان جهاد کشاورزی در شمال و جنوب استان کرمان برشمرد.
مدیرعامل آب منطقه‌ای کرمان، با اشاره به آمادگی این شرکت برای مواجهه با سناریوهای احتمالی النینو، تصریح کرد: با وجود پیش‌بینی بارش‌های شدید احتمالی، وضعیت فعلی مخازن نشان می‌دهد که استان کرمان همچنان در شرایط تنش آبی قرار دارد و مدیریت مصرف و صرفه‌جویی، حتی در صورت وقوع بارش‌های مناسب، یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر است.
کاهش ذخیره سدهای کرمان به ۱۷ درصد، در حالی که استان هنوز در آغاز فصل بارش قرار دارد، زنگ خطری است که نمی‌توان آن را به تأخیر انداخت.
آنچه مدیرعامل آب منطقه‌ای کرمان ترسیم کرد، تصویری از یک بحران چندلایه است: بارشی که کمتر از نصف میانگین پنجاه ساله بوده، روان‌آبی که به سدها نرسیده، و مصرفی که همچنان سنگین‌ترین بار را بر دوش منابع آبی استان می‌گذارد.
در چنین شرایطی، تکیه بر پیش‌بینی‌های النینو و انتظار برای بارش‌های نجات‌بخش، جایگزین مدیریت واقع‌بینانه نمی‌شود.
نصب کنتورهای هوشمند، توقف اضافه‌برداشت و اصلاح الگوی کشت، اقداماتی هستند که اگر همین امروز آغاز نشوند، سال آینده کرمان را با بحرانی عمیق‌تر روبه‌رو خواهند کرد.
سدهایی که امروز خالی‌تر از همیشه‌اند، نه فقط سازه‌های بتنی، بلکه آینه‌ای از شیوه مواجهه ما با آب هستند؛ شیوه‌ای که تاکنون بیشتر بر مصرف تکیه داشته تا بر صیانت.